Иры стырдæр адæймæгтæй иу, фыссæг, ахуыргонд, æхсæнадон архайæг, поэт, прозаик, драматург, тæлмацгæнæг, публицист, æцæг Ирон Лæг Джыккайты Федыры фырт Шамилыл 25 февралы хъуамæ сæххæст уыдаид 80 азы. Фæлæ нын æй 2011 азы 26 майы Ирыстоны знæгтæ бабын кодтой, æмæ ныр 9 азы нал ис не 'хсæн. Йæ зонд, йæ намыс, йæ фарны ныхас та нæ куыд тынг хъæуынц ацы дугзмæнтæн рæстæджы!

Фидæны стыр фыссæг æмæ ахуыргонд райгуырд 1940 азы Хуссар Ирыстоны Дзауы районы хæххон хъæу Дзомагъы Федыр æмæ Фаризæты хæдзары. Ручъы хъæуæй куы ныххизай, уæд комы рахизæрдæм ацу æмæ бахæццæ уыдзынæ диссаджы хъæу Дзомагъмæ. Хъæу дих кодта цалдæр сыхыл: Саджджыны къуырф æмæ Къæззатыхъæуы цардысты Плитæ, Уæллагхъæуы - Дзугатæ, фæзы Дзомагъы - Джыккайтæ, Губаты комы - Губатæ, Магъы дæр - Джыккайтæ. Хъæу ахæм рæсугъд бынаты æвæрд ис Бурсамдзелийы хохы бынмæ, æмæ - алæмæты диссаг!

Шамил æмæ йæ мадызæнæгтæ Хетæг, Рутен, Мурат, Галя æмæ Лидия уым хъомыл кодтой, хæхты фарнæй уыдысты хайджын. Ныр дзы цæрæг нал ис.

Шамил Дзомагъы бацыд скъоламæ. 5 къласы дзы сахуыр кодта, уый фæстæ бинонтæ хуыздæр цардагур рацыдысты Цæгат Ирыстонмæ æмæ æрбынат кодтой Камбилеевкæйы хъæуы. Уый уыд 1952 азы. Ацы хъæуы Шамил бацыд астæуккаг скъоламæ.

Дзæнæтыбадинаг, Октябрыхъæуы цæрæг Ногъайты Виссарион мын иухатт афтæ радзырдта: "Æз Шамилимæ иу къласы ахуыр кодтон, иу партæйыл бадтыстæм. Æмдзæвгæтæ фыссын уæд райдыдта, æз дæр цыдæртæ хыбар-хыбур кодтон. Кæрæдзийæн-иу сæ кастыстæм. Кæй зæгъын æй хъæуы, Шамилæн аивдæр уыдысты. Уагътам къулы газет дæр, æмæ уым дæр бакæсæн уыдис не 'мдзæвгæтæ. Йæ редактор та уыдис Шамил.

Фæстæдæр Горæтгæрон районы газет "Ленины тырыса"-йы фæзындысты Шамилы æмдзæвгæтæ мыхуыры, æмæ уый æхсызгон хабар уыд: базыртæ басагъта æвзонг поэтыл. Афтæ райдыдта йе сфæлдыстадон фæндаг".

1958 азы Шамил ахуыр кæнынмæ бацыд Цæгат Ирыстоны Хетæгкаты Къостайы номыл педагогон институты филологон факультетмæ. Студент ма куы уыд, 1962 азы, уæд Ходы Камал æмæ Хуыгаты Сергеимæ мыхуыры рауагътой æмдзæвгæты æмбырдгонд "Бонвæрнон". 2 азы фæстæдæр та мыхуыры рацыд Шамилы æмдзæвгæты æмбырдгонд, йæ   1-аг чиныг "Æфсарм".

Институты фæстæ Шамил йæ ахуыр адарддæр кодта аспирантурæйы. Каст æй фæцис æмæ бахъахъхъæдта диссертаци дæр: "Фольклорон традицитæ ирон поэзийы 1917-1941 азты". Мыхуыры йæ куы рауагъта, уæд æй æнæцæстуарзонтæ сæ уæлныхтыл систой, хъобайнаг бæгъатыр Алыккаты Хазбийы кой дзы кæй уыд, уый тыххæй. Чиныг сæхгæдтой.

Ирон поэзийы къæбицы, æмткæй нæ литературæйы зынгæ фæзынд уыд Шамилы æмдзæвгæты чиныг "Цæф сæгуыты маст" (1968 аз). Литературæ иртасæг Хæдарцаты Азæ уæд фыста: "Уый ирон поэзийы уыдис ног фæзынгæ стъалыйы хуызæн".

Фыссæг фæстæдæр мыхуыры рауагъта чингуытæ "Амыраны зæрдæ", "Нывгæнæджы мæлæт". Поэзийæ йын рацыди 6 чиныджы.

Кæуылты æнтыст уыд йæ драмон уацмыстæ "Æхсæвыгон æртытæ", "Хъодыгонд зæд" æмæ "Цомахъ"-æн! Се 'ртæ дæр æвæрд æрцыдысты сценæйыл, "Хъодыгонд зæд" ма равдыста Цæгат Ирыстоны бæхты театр "Нартæ" дæр.

Шамил ирон æвзагмæ ратæлмац кодта дунеон драматургты зындгонд уацмыстæ: Шекспиры "Король Лир", Софоклы "Царь Эдип", Эдмон Ростаны "Сирано де Бержерак", Шамилы фæрцы сдзырдтой иронау Роберт Бернс, Фридрих Шиллер, Михаил Лермонтов æмæ æндæртæ.

Стыр ахадындзинад ис Джыккайы-фырты зонадон куыстытæн (æдæппæт сты 150), монографитæ æмæ критикон-публицистон уацтæн: "Ирон литературæ. Цыбыр очерк", "Ирон литературæйы истори (1917-1956 азтæ)", "Стыр дурæн - стыр тулæн", "Таурæгъ - адæмы дзургæ истори", "Нарты Батрадз - Скифаг хицау" æмæ æндæртæн.

Джыккайты Шамил райдайæны куыста Цæгат Ирыстоны радиойы редакторæй, телеуынынады студийы редакторæй, 1970 азæй фæстæмæ та - Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты ирон филологийы æмæ иумæйаг æвзагзонынады кафедрæйы, лекцитæ каст студенттæн. 1990 азы ссис университеты ирон литературæйы кафедрæйы сæргълæууæг, 1996 азы та - ирон литературон сфæлдыстады кафедрæйы сæргълæууæг. 2001 азы йæ сæвзæрстой ирон фолологийы æмæ журналистикæйы факультеты деканæй, иу азы фæстæ та - ирон филологийы факультеты деканæй. Уым удуæлдай куыст фæкодта йæ царды фæстаг бонтæм. Ирыстоны фæсивæдæн, студенттæн уыд сæ рæствæндаджы хъомылгæнæг, зондамонæг. Уыдонæй бирæтæ сæхæдæг ныр стыр лæгтæ сты, ахуыргæндтæ.

Шамил кодта æхсæнадон куыст дæр: уыд Цæгат Ирыстоны Ахуырады министрады цур ахуырадон-методикон Советы уæнг, Республикæйы Паддзахадон премитæ дæттыны къамисы уæнг, университеты Ахуырадон советы уæнг.

Джыккайты Шамилæн лæвæрд æрцыд Хетæгкаты Къостайы номыл Паддзахадон преми, Цæгат ирыстоны адæмон поэты кадджын ном. Йæ амæлæты фæстæ Дзæуджыхъæуы уынгтæй иуæн радтой Шамилы ном.

"Шамилы поэзийæн фæстаг ссæдз азы дæргъы йæ цырв не 'хсæнадыл, адæмы абон æмæ фидæныл сагъæстæ сты. Йæ сæйраг дзуринæгтæ: æхсæнцарды рæстдзинæдтæ кæй нæй, хицæутты удыхъæд мулк арын æмæ æмбырд кæнынмæ арæзт кæй у, стæй ахæм зонд адæймаджы фарн дæлдзиныг кæнынмæ, адæймаджы хуыцауысконд миниуджытæ халынмæ кæй тырны", - фыста Шамилы хуыздæр хæлар æмæ æмсис Нафи.

Рагæй нырмæ дæр Шамил уыд рæстдзинады сæрыл тохгæнæг, Ирыстонмæ фыдзæрдæ чи дары, Иры æнтыст æмæ цин маст кæмæн хæссынц, уыдоны ныхмæ æргом дзурæг æмæ тохгæнæг. Раст æй уыцы рæстмæ хъуыдытæ, æмткæй Ирыстоны сæрибар цардмæ тырнындзинад æркодтой йæ трагикон хъысмæтмæ дæр.

Нæ нын фаг кæны Джыккайты бæрзонд, рæсугъд, дзырдарæхст æмæ куырыхон Шамил абон.

Куыд зын у æнæ дæу!

ГАССИТЫ Моисей.

Къамы: ДЖЫККАЙТЫ Шамилы цыртдзæвæн

Камбилеевкæйы хъæуы ДЖЫККАЙТЫ Шамилы номыл уынджы

Печать E-mail